HAFİF RAYLI ULAŞIM (HRU) VE ŞANLIURFADA UYGULANABİLİRLİĞİ ÜZERİNE BİR ÇALIŞMA

ÖZET

Dünyada büyük şehirlerin çoğu sürekli büyüyen bir trafik tıkanıklığı problemi ile karşı karşıyadır. Bu problem ekonomik gelişmeyi engelleyebilmekte ve kötüleşen çevre problemlerine neden olabilmektedir.

Bu rapor HRU sistemlerinin Şanlıurfa’da uygulanabilirliği üzerine bir çalışmayı kapsamaktadır. Daha az bir yolcu kapasitesine sahip bir bölge için metroya göre daha ekonomik iki temel seçenek mevcuttur. Bunlar; sadece otobüslere tahsis edilen otobüs yolları veya şeritleri ve hafif raylı ulaşım (HRU) sistemidir. Geleneksel tramvayların modern bir versiyonu olan HRU yüksek kapasiteye sahip şehirsel bir raylı sistemdir. HRU akımın saatte 2 000 ile 20 000 arasındaki yolcu ihtiyacını ekonomik ve etkili olarak karşılar. Bu akım çoğunlukla nüfusu 200 000 ile 1 000 000 olan şehirlerde bulunur.

Metrodan sonra HRU en büyük kapasiteye sahip olan ve elektrik ile çalıştırıldıklarından dolayı en az çevreyi kirleten ulaşım sistemidir. Ayrıca daha rahat ve konforlu olduklarından insanları otomobilden çıkarıp toplu taşıma araçlarını kullanmaya sevk eder.

Şanlıurfa’da şehiriçi ulaşımını sağlayan üç ulaşım seçeneği mevcuttur. Bunlar; Halk otobüsleri, dolmuşlar ve belediye otobüsleridir. Bu üç sistem de mevcut yolcu kapasitesini karşılayamamaktadır. HRU Şanlıurfalılara daha rahat, daha konforlu, daha ucuz, daha hızlı ve daha dakik bir ulaşım sağlayacaktır. Aynı zamanda HRU çevreyi koruyacak ve Şanlıurfa’da toplu taşımayı canlandıracaktır. Şanlıurfa halkı bugün HRU için hazırdır hatta rahat bir ulaşıma hasrettir. Yapılan bir ankete göre halkın %90 raylı bir ulaşım sistemi istemektedir.

  1. HAFİF RAYLI ULAŞIM

1.1 GİRİŞ

Dünyada büyük şehirlerin çoğu sürekli büyüyen bir trafik tıkanıklığı problemi ile karşı karşıyadır. Bu problem ekonomik gelişmeyi engelleyebilir ve kötüleşen çevre problemlerine neden olabilmektedir. Gelişen ülkelerde şehir içi ulaşımın en etkin modu olan otobüs sistemi trafik kalabalığında diğer yol kullanıcıları ile yolda kapladıkları alan için bir rekabete zorlandıklarından trafiğin tıkanmasına neden olmaktadır.

Bir halk ulaşım sistemi onu diğer araçların engellemelerinden koruyarak iyileştirilebilir. Ağır Raylı sistemler (veya Metro) ile tam olarak korunmakta ve yalnız tıkanmayı değil aynı zamanda çok yüksek kapasitede bir ulaşım sağlanmaktadır. Bazı çalışmalara göre (1) saatte 30 bin yolcu kapasitesi olan bir hat için tek çözümün ancak metro sistemi olabileceği sonucuna varılmıştır.

Daha az bir yolcu kapasitesine sahip bir bölge için metroya göre daha ekonomik iki temel seçenek mevcuttur. Bunlar; sadece otobüslere tahsis edilen otobüs yolları veya şeritleri ve hafif raylı ulaşım (HRU) sistemidir.

Otobüs yolları fiziksel olarak diğer trafikten ayrılmış kendisine tahsis edilmiş şeritlerde yapılan otobüs ulaşımıdır. Bazı çalışmalara göre (2), teknik olarak otobüs yolu ulaşımı 25km/h hıza kadar yüksek kapasitede (25,000 yolcu/saat) bir ulaşım sağlayabilir. Gelişmiş ülkelerde birçok belediye otobüs yolları çevre görünümünü bozduğundan dolayı diğer ulaşım sistemlerine başvurmaktadır.

Hafif raylı ulaşım sistemi, geleneksel tramvayların modern bir versiyonu olarak tanımlanabilir. Bu sistemler, metro gibi çok yüksek bir yatırım gerektirmeyen ve yüksek kapasitede bir servis verir ve daha modern bir görünüme sahiptir. Bundan dolayı dünyada gelişen ve büyüyen birçok şehirde uygulanmış ve birçok yerde de uygulanması teklif edilmiştir. Bu sistemin ekonomiliği ve çevre imajı avantajı inkar edilmemekle beraber performansla alakalı bazı iddiaların olduğunda inkar edilmemektedir. Bu çalışmada GAP tan dolayı hızlı bir şekilde gelişen Şanlıurfa ilinde HRU sisteminin uygulanabilirliği incelenmekte ve HRU sisteminin bir değerlendirilmesi yapılmaktadır. Kısaca bu çalışmanın amacı aşağıda olduğu gibi sıralanabilir.

  • Mevcut hizmet veren HRU sistemlerin gerçek performanslarının gözden geçilmesi.
  • Böyle sistemlerin performansını etkileyen temel faktörlerin belirlenmesi, ve
  • Diğer projelerin olası performansların belirlenmesi.

Bunları başarmak için literatürde yapılmış çalışmalar incelenmiş HRU sisteminin avantajları ve sistemin getireceği faydalar rapor edilmiştir. Sonuç olarak Şanlıurfa için HRU sistemi tartışılmıştır. Bunun için Şanlıurfa’daki mevcut ulaşım sistemleri gözden geçirilmiştir.

1.2 RAYLI SİSTEMLER

      1. Metro

Metro, genellikle yeraltında çalışan trenleri kapsar. Fakat yerüstünde de ayrılmış olarak bulunabilirler. Rayları ve elektrikli araçları istasyon mesafeleri yakın olmasına rağmen banliyö trenlere benzerler. Trenler, toplam 3000 yolcu kapasite ile 6-8 vagon ihtiva edebilirler. Bazı durumlarda 100km çapındaki bir ağda işlemelerine rağmen gelişen şehirlerde genellikle 20 km çapındaki bir ağda çalışırlar.

    1. HRU

Hafif raylı ulaşım metroya göre daha az kapasiteye ve daha yavaş işletim hızına sahip yer üstünde çalışan raylı sistemlerdir. İstanbul’da olduğu gibi bazı sistemler, metro gibi yüksek kapasitede çalışan raylara ve vagonlara sahip HRU sistemleri olabilir. Bu, sistemler kavşaklarda sinyalizasyon ile veya öncelikli araç olarak kontrol edilirler. HRU sistemleri 2-4 vagona sahip olup 750 yolcu kapasiteye kadar işletilebilirler. HRU kavramı aşağıda daha detaylı olarak tartışılacaktır.

    1. Tramvaylar

Tramvaylar kavşaklarda daha az önceliğe sahip ve yolu diğer araçlarla paylaşan HRU sistemlerin temel bir biçimidir. Tramvaylar birli veya ikili vagonlara sahip ve HRU lara göre daha az kapasitede hizmet verirler.

    1. HRU GENEL KAVRAMI

HRU rijit bir kavram olarak kullanılmaz fakat otobüs ile ağır metro arasına uyan ve her ikisi gibi davranan esnek bir ulaşım modudur. Şehir içi otobüsleri ile mukayese edilirse, HRU inşa edilmesi daha pahalıya mal olmakla beraber, mevcut kapasite için işletimi daha ucuza mal olabilir, işletim ömrü maliyeti daha düşük, daha yüksek ticari hıza sahip, kirliliği azaltır, ve

hususi araç kullanıcılarına kitle ulaşım araçlarını cazip kılmada daha başarılıdır. Metro veya trenlerle karşılaştırıldığında; HRU inşat ve işletim maliyeti daha ucuz, fakat daha düşük ticari hızda işlerler. Bununla birlikte, HRU otobüsler gibi ulaşılması daha rahat bir kitle ulaşımı mümkün kılmakta, şehrin her tarafına kolaylıkla girebilmekte, daha güvenli bir kullanım sağlamakta ve az gürültü üretmektedir.

HRU akımın saatte 2 000 ile 20 000 arasındaki yolcu ihtiyacını ekonomik ve etkili olarak karşılar. Bu akım çoğunlukla nüfusu 200 000 ile 1 000 000 olan şehirlerde bulunur.

HRU çoğunlukta, elektriği üzerinde geçen bir elektrik kablosundan alan, çelik raylar üzerinde işleyen çelik tekerlekleri kapsamaktadır. Kullanımları sınırlı tutulmaya çalışılmış dizel ile çalışan HRU sistemler belki gelecekte düşük maliyetli başlangıç hatları için bir role sahip olabilir. Çelik rayları yivlemek suretiyle cadde yüzeyi ile aynı düzlemde döşenebilir veya normal tren rayları gibi balast üzerinde yükseltmek suretiyle cadde üzerinde ve normal şehrin tren hattında işleyen bir ulaşım sistemi yapılabilir. HRU bölgesel tren servisini, trenden cadde rayına transfer noktası yolu ile şehir merkezinden geçerek uzatma imkanını sağlar. Bu sistem birçok yerde uygulanmış ve çok büyük başarılar sağlanmıştır.

HRU inşa edilmiş çevrede geniş bir alanda işleme kabiliyeti yeteneği sayesinde esnekliğini göstermiştir. Caddelerde bir tramvay gibi hareket edebilir. Otobüslerin üzerinde avantajlarını maksimim yapmak için olsa bile ayrılmamış cadde raylarını belirli sıkışık noktaları geçmek için minimum tutmak lazımdır. Cadde ortamı dahilinde pist, beyaz şeritlerle, düşük kaldırımlarla ve kenar veya orta rezervarla ayrılabilir. Çevre ve işletme ihtiyaçlarına göre raylar, betonarme, tarmak, balast veya çimende serilebilir. HRU eski tren formasyonlarında inşa edilebilir veya az kullanılan tren yollarıyla ortak kullanımı mümkündür. Bu tür durumlarda yeterli güvenlik tedbirlerinin alınması gerekir.

HRU şehirler için kitle ulaşım araçları olmasına karşın, tramvaylar, şehir hayatını eğlenceli ve cazip yapmak için kullanılmaktadır. Birçok Amerikan şehirleri tarihi tramvayların şehrin merkezinde ekonomik bir canlanma yarattığını keşfetmişler. Bu uygulama Avrupa’ya da yayılmıştır. İstanbul Taksimde bulunan tramvay İstiklal caddesindeki alışverişi arttırdığı inkar edilemez. Bu tarihi tramvaylar restore edilerek veya eskisini taklit etmek suretiyle kullanılmaktadır. Bunlar HRU raylarını paylaşarak veya tamamıyla ayırarak işletilebilirler.

Tramvaylar ve HRU kitle ulaşımının bütün spektromunu kapsar ve dünya çapında mevcut 350 sistemin uluslararası tecrübesi doğrulamıştır ki arkasında 100 yıllık bir gelişim olan ve gelecek için en son teknoloji ile birleşerek HRU en başarılı ara kitle ulaşım modudur.

HRU bazı avantajları aşağıda olduğu gibi sıralanabilir;

  • Temiz ve çevreci: Elektrik enerjisini kullandığı için emisyon riski yoktur.
  • Emniyetli: Dolmuş, otobüs ve arabalardan çok daha güvenlidir.
  • Trafik tıkanıklığından uzaktır: Diğer trafikten ayrıldığı ve öncelikli araç olduğu için trafik tıkanıklığından etkilenmez.
  • Hızlı: Trafikten ayrıldığı ve öncelikli araç olduğu için daha hızlı dolaysıyla seyahat süresini kısaltır.
  • Sarsıntısız: Dönüşlerden, yokuşlardan ve ani hareketlerden dolayı insanı rahatsız etmez.
  • Rahat: Diğer kitle ulaşım araçlarına göre çok daha rahat ve konforlu.
  • Yayalarla uyumlu:
  • Medeni: HRU daha insanca ve daha yaşanabilir bir ulaşım ortamı sağlar.
  • Uygun ve kabullenebilir: Sadece metro ve HRU insanları arabalarından çıkarıp kitle ulaşım araçlarını kullanmaya sevk eder.
  • Yüksek kapasite: Sadece metrolar daha yüksek kapasiteye sahiptir. Tramvayların her bir vagonuna 100/180 ve modern HRU vagonlarına ise 250 yolcu konforlu bir şekilde binebilmektedir.
  • Ekonomik: Bu kalitede bir hizmet için en ucuz ve uygun ulaşım imkanı verir.
  • Güvenilir: Karlı ve şiddetli yağmurlu havalarda yollar kapansa bile HRU hizmeti aksamaz.
  • Kabiliyetli: Ayrılmış yollarda hızlı gidebilir ve dar sokaklarda kolaylıkla geçebilir.
  • Uyumlu: Dar kurblarda ve dik yokuşlarda kolay hareket eder.
  • Şık: Estetik ve güzel görünümlü alabilir.
  • Esnek: Yeraltında, yerüstünde ve yer üzerinde işletilmeye uygundur.
  • Gürültüsüz: Gürültüsü en az sistemdir.

1.4 HRU UYGULANMASI

HRU sistemleri genellikle standart rayları (1.435m) kullanırlar. Caddelerde, raylar yol ile aynı seviyededir. Eğer pist diğer trafikten ayrılmış ise daha kolay bir bakım ve diğer trafik araçlarının tren pistini kullanmaması için raylar balast üzerinde yükseltilebilir. Kategorik olarak tramvay ve HRU enkesit tipleri Tablo 1 de görülebilir. HRU ları metrodan ayıran özelliği en küçük kurba çapının daha küçük olmasıdır. Yarıçap 10 metreye kadar küçük

Tablo 1. HRU ve Tramvayların en kesitlerine göre sınıflandırılması.(3)

KATEGORİ

AÇIKLAMA

DİAĞRAM

A

Yaya caddesi, tramvay ve yayalar aynı yeri paylaşır.

B

Tam karışık, tramvay ve trafik aynı yeri paylaşır.

C

Ayrılmamış, trafik tek şeritte hareket eder.

D

Beyaz çizgiyle ve polis denetimiyle ayrılmış.

E

Kaldırım ile ayrılmış, trafik ancak acil durumlarda kullanır.

F

Tam ayrılmış, trafik tarafından kullanılmaz.

olabilmesi dar ve kıvrımlı bölgelerde HRU ların uygulanmasını mümkün kılabilmektedir. Aynı zamanda HRU metrolardan daha dik eğimlerde (%8’e kadar) uygulanabilirler.

Otobüs yolları gibi HRU rayları, yolun ortasından veya yan taraflarında olabilir. Diğer trafiği veya yayaları raylardan korumak için üstyapıyı boyamak suretiyle işaretleyerek veya kaldırım veya parmaklık gibi fiziksel bariyerler uygulanabilir. Yol diğer trafikle ortak kullanması durumunda karşıya geçebilecek yayaları veya diğer trafiği tehlikelerden korumak için özel tedbirlerin alınması gerekir (Resim 5).

Tramvaylar ve HRU tipik olarak otobüsler gibi yüksek tabana sahip olduklarından duraklar bunlara göre tasarlanması gerekmektedir. Bazı caddelerde cadde üstünde ulaşım sağlayan düşük tabanlı HRU sistemleri mevcuttur. Tekerlekli sandalye ve bebek arabası kullanım imkanı veren sistemler (Şekil 1.) HRU kullanımını arttırmakta ve özel arabaları ile seyahat eden yolcuları kendi arabaları yerine HRU ile seyahat etmeyi teşvik ettiği gözlenmiştir (2).

Kavşaklarda gecikmelerin olduğu en kritik noktalardır. Çok şeritli raylarda ve diğer trafikle ortak kullanılan caddelerdeki bazı noktalarda HRU ile diğer trafik arasında bir karmaşa olması kaçınılmaz bir durumdur. Bu durum, geçiş noktalarının sayısını sınırlandırarak veya sinyalizasyon uygulayarak rahatlatılabilir. Çok işlek kavşaklarda HRU için veya normal trafik

için bir üst geçit gerekli olabilir. Duraklardaki gecikmeler her vagonlarda sağlanacak geniş kapılarla en aza indirgenir.

Şekil 1. Düşük ve yüksek tabanlı HRU görünümü.

Tramvayların çoğu sürücünün görüş kabiliyeti ve kararı doğrultusunda manuel araç altında kontrol edilirler. Sürücü otobüslerde olduğu gibi en önde bulunarak aracı idare eder. Gelişmiş olan HRU sistemleri bir çoğu bazı otomatik kontrol yöntemleri ile işletilebilirler. Fakat böyle sistemler çok pahalı olan sofistike sinyalizasyon sistemleri ile kontrol edilirler.

    1. HRU VE TRAMVAYLARIN TARİHSEL GELİŞİMİ

Tramvaylar ilk önce 1860 yılında Amerika’da atlı arabaların oluşturduğu kötü yol şartlarının üstesinden gelmek için at gücü kullanılarak kullanıma başlanmıştır. Demir raylar daha akıcı bir sürüş sağlamakta ve her at başına düşen yolcu sayısını oldukça artırmaktaydı. Bundan dolayı daha güvenli bir ulaşım sağladığı için tramvayların kullanımı büyük bir hızla yayılmaya başladı. Elektrikli motorlardaki gelişme tramvayların toplu taşımada ve diğer raylı ulaşımlarda kullanımında büyük bir patlama meydana getirmiştir.

Bununla beraber, Birinci Dünya Savaşı, otomobil ve otobüs teknolojisinde büyük bir ilerlemeye öncülük etmesi tramvayların toplu taşımada kullanımında önemli bir düşüşe neden oldu.

Sonraları, bazı yetkililer tramvay veya HRU ile ilgili yeni fikirler ortaya attılar. Savaş sonrası Almanya ve son zamanlarda Fransa da petrol ithalatını azaltma istekleri hafif raylı sistemlerin kullanımında bir artış meydana getirdi. Günümüzde de çevre koruması konusu, ABD de hafif raylı sistemlerin yaygınlaşmasında önemli bir etkisinin olduğu inkar edilemez. Durum onu gösteriyor ki çevre kirlenmesi endişesi ve petrol tüketiminin azaltılması düşüncesi hafif raylı sistemlerin toplu taşımada kullanımını artıracaktır.

Dünya çapında kullanılmakta olan 150 tramvay veya HRU sistemleri mevcuttur. Bunları çoğu Batı ve Doğu Avrupa da yoğunlaşmıştır. Bu sistemlerin çoğu yıllık her hat için 20 milyon yolcudan daha az taşımaktadır. Türkiye’de sadece İstanbul, Ankara ve Konya’da mevcuttur. İstanbul’da ve Ankara’da sofistike sinyalizasyon ve kontrol sistemi kullanılmaktadır.

    1. SİSTEMİN FAYDALARI

      1. Gelir

Normalde gelirin ana kaynağı yolcu bileti satışlarından gelir. HRU sisteminin bütün hatlarda işletilmediği durumlarda diğer ulaşım modları ile ortak bilet sistemine ihtiyaç duyulabilir. Fakat bu diğer işletmecilerle karmaşık anlaşmalar içerebilir. HRU işletmecileri çoğunlukla paylaşımın kilometre bazında olmasını isterken otobüs işletmecileri de bu paylaşımın yolcu bazında olmasını tercih ederler.

      1. Ekonomik ve Sosyal Fayda

HRU üzerinde yapılacak yatırımların ekonomik kârı üzerinde çok detaylı çalışmalara rastlanamamıştır. Fakat şehiriçi ulaşımına yapılan yatırımlardan gelen en önemli fayda, kullanıcıların zaman tasarrufu sağlamasıdır.

Bir HRU sistemi aynı zamanda bir şehirdeki diğer gelişmelere katalizör olacak bir potansiyel olarak değerlendirilir. Bir şehiriçi ulaşımının kalitesinin şehirsel ekonominin canlanmasına katkıda bulunabileceği inkar edilemez.

Yeni bir ulaşım madunun hizmete girmesinin başka bir faydası, konfor ve rahatlıktır. Bu durum toplutaşıma araçlarını kullanacak yolcu sayısını artıracaktır. Bu artış doğal olarak şehiriçi trafik karmaşasının iyileşmesine ve enerji tüketiminin azalmasına yol açacaktır.

      1. Çevresel Fayda

Bir HRU sisteminin en önemli faydası daha rahat ve güvenli olmasından dolayı otomobil kullanıcı sayısını azaltmasıdır. Bunun tabii sonucu olarak gürültü ve diğer çevreyi rahatsız edici unsurların azalmasını sağlayacaktır. Aynı zamanda HRU sistemi elektrik enerjisi ile çalıştırıldığı için hava kirliliğine sebebiyet vermez.

Metro hariç HRU sistemi en fazla yolcu kapasitesine sahip bir ulaşım modudur. Bundan dolayı şehir içinde büyük trafik kargaşasına ve tıkanıklığına yol açmaz. Daha çekici bir ulaşım aracı olduğundan şehiriçindeki diğer araçların sayısını azaltır ve şehir imajını olumlu yönde iyileştirir. Böylece giderek çekilmez hale gelen şehir hayatı daha yaşanır hale gelir ve daha güzel bir çevre sağlanmış olur.

      1. Sistemin Kapasitesi

Metrodan sonra en yüksek kapasiteye sahip şehiriçi ulaşım modu HRU olduğu bilinmektedir. Şekil 2 de açıkça metrodan sonra en yüksek kapasiteye sahip sistemin HRU olduğu görülmektedir. Asıl kapasite hizmet veren vagon sayılarıyla değişmektedir.

Şekil 2. Metro HRU ve Otobüs kapasitelerinin karşılaştırılması (5).

(Not: şekilde RRT metroyu, LRT HRU’yu ve diğerleri ise otobüs ve benzeri sistemlere karşılık gelmektedir).

Tablo 2. HRU sistemlerin tahmini performansı

Sistem

Örnek

Gözlenen kapasite

(yolcu/saat)

Gözlenen Hız

(km/saat)

Tahmini kapasite

(yolcu/saat)

Tramvay

Ayrılmamış

Medine

6,000

6

8,500

Kalküta

3,500

12

Tramvay

Ayrılmış

Kahire

12,800

14

13,000

Tunus

9,300

16

HRU

2 vagonlu

Manila

19,000

30

19,400

3 vagonlu

Manila

26,700

Metro

Yük. randıman

Hong Kong

80,000

33

Düşük randıman

Sandiyago

20,000

32

Otobüs

Yük. randıman

Sao Palo

19,000

20

14,900-27,900

Düşük randıman

Ankara

7,300

13

5,800-18,100

İngilterede bulunan Transport Research Laboratory (TRL) tarafından Manila’da yapılan bir araştırmada (3) mevcut iki vagonlu tam ayrılmış bir sistemle saatte 19000 yolcu kapasitesine kadar hizmet verilebilmektedir. Bu kapasitenin üç vagonlu olması halinde saatte 26700 yolcuya kadar çıkabilmektedir. Ayrıca Tunusta mevcut eşdüzey ve kavşakları sinyalizasyonla kontrol edilen sistemin maksimum kapasitesinin saatte 9300 yolcu olduğu kaydedilmiştir.

Bir HRU sisteminin kapasitesi, Tablo 1 de ki kategorilerine göre değişmektedir. En büyük kapasiteye sahip olan sistem tam olarak ayrılmış olan E kategorisine giren sistemlerdir. En az kapasiteye sahip olanlar ise yolun diğer trafikle ortak olarak kullanılan A ve B kategorilere giren sistemlerdir.

  1. ŞANLIURFA ŞEHİRİÇİ ULAŞIMI

2.1 ŞANLIURFADA MEVCUT ULAŞIM SISTEMLERİ

Şanlıurfa’da şehiriçi ulaşımını sağlayan üç ulaşım seçeneği mevcuttur. Bunlar sırayla; belediye otobüsleri, halk otobüsleri ve dolmuşlardır.

    1. Belediye Otobüsleri

Bu ulaşım sistemi Şanlıurfa belediyesi tarafından işletilmekte olup hemen hemen bütün hatlarda hizmet vermektedir. Araçlar her hatda her yarım saatte bir sefer yapmakta ve yalnız duraklarda durmaktadır. Otobüsler en büyük kapasiteye sahip toplu taşıma araçlarıdır. Belediye otobüsleri pik saatlerde yaklaşık 100 kişi taşıyabilmekte. Belediye otobüsleri, yolcuların %75 nin kullanmak istediği ulaşım araçlarıdır. Duraklarda ve yollarda belediye otobüsleri 1.8 dolmuşun ve 1.4 halk otobüsünün yerini almaktadır. Fakat kapasite olarak 2.5 halk otobüsünün ve 5 dolmuşun taşıdığı yolcuyu taşıyabilmektedir. Bundan dolayı belediye otobüsleri pik saatlerde en fazla kapasiteye sahip olmalarının yanında en az trafik sıkışıklığı yaratan araç olarak tespit edilmiştir.

      1. Halk Otobüsleri

Bu ulaşım modu Özel şahıslar tarafından işletilmekte ve bütün hatlarda hizmet vermektedir. Halk otobüsleri Belediye otobüslerine göre daha sık sefer yapmaktadır. Bu araçların pik saatteki kapasiteleri ortalama 35 yolcu taşıyabilmektedir. Yaklaşık yolcuların %15’i halk otobüsleri ile seyahat etmek istemektedir.

      1. Dolmuşlar

En az kapasiteye ve en sık sefer sayısına sahip olan dolmuşlar bütün hatlarda çalışan şehiriçi ulaşım modudur. Dolmuşların kapasitesi 15-17 yolcu olmasına rağmen ayakta yolcu alarak bu sayı 20-25’i bulmakta. Yapılan sayımlara göre pik saatlerde duraklarda yaklaşık saatte 60-70 dolmuş geçmekte. Bundan dolayı pik saatlerde durakların önünde halk otobüsleriyle beraber büyük bir sıkışıklık meydana getirmektedir.

  1. ŞANLIURFADA YOLCU KAPASİTESİ VE GÜZERGAH TAYİNİ

Şanlıurfa için doğru ulaşım sistemine karar vermek için şehiriçi trip oranlarına ve model seçimini etkileyen faktörlerin analizi yapılması gerekmektedir. Aynı zamanda belirli ulaşım problemlerinin tanımlanması ve bölgelere göre yolcu oranlarının tespit edilmesi gerekmektedir. Bunun için öncelikle koordineli ve geniş çaplı bir sayım çalışması gerekmektedir. Bu çalışma sonucunda uygulanacak bir sistem için doğru güzergah tayini yapılabilir. Şanlıurfa’da trip oranlarının ve seyahat güzergahlarının analizi için aşağıda maddeler halinde belirtilen çalışmaların yapılmasına ihtiyaç vardır.

  • Şehiriçi ulaşım haritasının çıkarılması: Bu çalışmada mevcut ulaşım sistemlerinin tanıtılması, her sistemin şehir ulaşımına etkisi ve kapasitesinin belirlenmesi ve mevcut güzergahların durumu incelenecektir. Aynı zamanda, bu çalışma sonucunda alternatif güzergahlar belirlenebilir.

  • Yolcuların seyahat talebinin belirlenmesi: Burada trip oranları ve trip süresi ve mesafeleri belirlenmektedir.

  • Yolcuların seyehat güzergahlarının tayini: Bu çalışmada, yolcuların seyahat etmek istediği bölgelere göre dağılımı ve seyahat eden yolcuların seyahat amaçları (okul, iş, alışveriş ve diğer seyahat amacı) belirlenmesi gerekmektedir.

  • Elde edilen verilerin değerlendirilmesi:

    1. NEDEN ŞANLIURFA İÇİN HRU

Şanlıurfa GAP’ın merkezi olarak bilinirken şehrimiz bu kalkınmayla aynı düzeyde gelişmesi lazımdır. Bir ulaşım sistemine yatırım yapmak için HRU, bugün ve geleceğimiz için güçlü, ekonomik olarak yatırım yapılabilecek metropolitan bir bölge için, fırsattır.

Şanlıurfa diğer büyük şehirlere göre şehir içi ulaşımı konusunda çok ileri seviyede değildir. Şanlıurfa diğer bir çok şehir gibi kendi halkı için ekonomik, çevreci ve sosyal ihtiyaçları karşılayacak bir ulaşım sistemi uygulamış değildir. Özellikle şehir içi ulaşımın rahat, güvenli ve çevreci olmayışı HRU uygulamasını gerekli kılmıştır.

HRU Şanlıurfalılara daha rahat, daha konforlu, daha ucuz, daha hızlı ve daha dakik bir ulaşım sağlayacaktır. Aynı zamanda HRU çevreyi koruyacak ve Şanlıurfa’da toplu taşımayı canlandıracaktır. Özellikle kış aylarında hava kirliliğinin problem olduğu ilimizde, HRU elektrik enerjisiyle çalıştığı için diğer araçlardan daha az hava kirliliğine sebep verecektir.

HRU daha verimli olduğu için dolmuşlardan daha çok yolcu taşırlar. Dolaysıyla trafik sıkışıklığını giderir. Bir üç vagonlu HRU treni 500 den fazla yolcu taşır ve buda 25-30 dolmuşun trafikten men edilmesi demektir. Ayrıca HRU yapılması halinde şehir merkezinin dengesini koruyarak ekonomik canlanmayı getirecektir. Aynı zamanda şehir içi ulaşımının rahat olması ve çevre düzenini sağlanması durumunda Şanlıurfa ya gelecek turist sayasındaki artış şehir ekonomisine katkıda bulunacaktır.

Dünyada uygulandığı bütün şehirlerde göstermiştir ki HRU hav kirliliğini azaltmada yardımcı olmuş, trafik sıkışıklığını hafifletmiş ve seyahat süresini azaltmıştır. HRU kar ve yağmur dahil bütün hava şartlarında güvenilir bir ulaşım sistemi olduğunu ispatlamıştır.

Şanlıurfa halkı bugün HRU için hazırdır hatta rahat bir ulaşıma hasrettir. Yapılan bir ankete göre halkın %90 raylı bir ulaşım sistemi istemektedir.

    1. ŞANLIURFA İÇİN NASIL VE NEREDE BİR HRU UYGULANMALI

Şanlıurfa’da uygulanacak bir HRU sistemi için daha detaylı bir araştırma gerekmektedir. Bunun için üniversite öncülüğünde bir ekibin kurulması lazım ve bu ekip tarafından kapsamlı bir etüdün yapılması gerekir. Yapılacak etütler maddeler halinde aşağıdaki gibi sıralanabilir.

  • Şehiriçi trafiği akım karakteristiğinin tespiti ve trafik artış oranlarının hesaplanması.

  • Toplu taşıma araçlarının mevcut yolcu kapasitesinin belirlenmesi ve yıllık yolcu artış oranlarının tespit edilmesi.

  • Mevcut sistemlerin oluşturduğu sıkıntılar ve şehir hayatına olumsuz etkilerinin belirlenip kamuoyuna sunulması.

  • Uygulanması planlanan HRU sistemin ekonomik değerlendirilmesinin yapılması ve finans kaynaklarının tespit edilmesi.

  • HRU için en uygun hatların belirlenmesi.

  • HRU için işletim sisteminin belirlenmesi.

  1. SONUÇLAR

Gelişmekte olan şehirlerde halkın çoğu toplu taşıma araçlarını kullanmak zorundadır. Bu nedenle en iyi kitle ulaşım sistemlerini uygulama zorunluluğu doğmaktadır. Şimdiye kadar, birçok şehir yönetimi tarafından seçilen çözümlerin hiç biri yalnız başına gerek ekonomik olarak gerekse teknik olarak savunulabilir bir çözüm olamamıştır. Bir çok şehirdeki tecrübeler, HRU nun daha ekonomik ve teknik olarak daha savunulabilir çözümler getirmiştir.

Bu ulaşım sistemlerin seçimi üç ana kategoriye ayrılırlar Bunlar; metro, otobüs şeritleri veya yolları, ve HRU dur. Metro çok yüksek yolcu akımını taşıyabilir, fakat çok pahalı bir yatırım gerektirir. Otobüs yolları daha düşük bir yatırımla kısmen yüksek miktarda yolcu akımını taşır, fakat kötü bir imaja sahiptir. Bu çalışma bu iki tercih arasında HRU nun. bir şehir için şartların uygun olduğu durumlarda en avantajlı bir alternatif olabildiğini göstermektedir.

Şanlıurfada uygulanacak bir HRU sistemi için daha detaylı bir araştırma gerekmektedir. Bunun için üniversite ile beraber bir ekibin kurulması ve bu ekip tarafından kapsamlı bir etüdün yapılması gerekir.

  1. KAYNAKLAR

  1. Fouracre P R, R J Allport and J M Thomson, 1990. The performance and impact of rail mass transit in developing countries. TRRL Research Report 278. Crowthorne: Transport Research Laboratory.

  1. Gardner G, P R Cornwell and J A Cracknell, 1991. Performance of high-capasity bus systems. TRRL Research Report 329. Crowthorne: Transport Research Laboratory.

  1. Gardner G, J Rutter and F Kuhn, 1994. The performance and potential of light rail transit in developing cities. TRRL Project Report 69. Crowthorne: Transport Research Laboratory.

  1. Simpson B J, 1990. Urban rail transit: Cost and funding. Contractor Report 160. Crowthorne: Transport Research Laboratory.

  1. Vuchic, V, 1981. Urban public transportation systems and tecknology. New Jersy: Prentice-Hall Inc.

  1. Hallaç, M C, 2000. Gelişmekte olan şehirler ve Hafif Raylı Ulaşım. Şanlıurfa, 3. GAP Mühendislik Kongresi.

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Connecting to %s

%d blogcu bunu beğendi: